مقدمه

در جهانی که رشد اقتصادی از مسیرهایی غیر از نفت، فولاد و ساختمان عبور می‌کند، مقاله شرکت مالی بین‌المللی (IFC) یک پیام روشن دارد؛ خلاقیت، اگر به صنعت، سرمایه و زیرساخت وصل شود، می‌تواند به اشتغال پایدار و ارزش افزوده واقعی تبدیل شود. این دقیقا همان نقطه‌ای است که ما در ایران باید با دقت به آن نگاه کنیم. ما در کشوری زندگی می‌کنیم که از یک سو با انبوهی از استعدادهای هنری، رسانه‌ای، طراحی، مد، انیمیشن، بازی‌سازی، موسیقی و تولید محتوای دیجیتال روبه‌روست و از سوی دیگر، این ظرفیت‌ها هنوز در بسیاری موارد در سطح استعدادهای پراکنده باقی مانده‌اند و به زنجیره اقتصادی قابل سرمایه‌گذاری تبدیل نشده‌اند. برخلاف بخش مهمی از کشورها و جوامع، مسئله اصلی ما در ایران کمبود نهادسازی، تأمین مالی، بازارسازی و اتصال خلاقیت به کسب‌وکار است، نه کمبود استعداد و سرمایۀ انسانی خلاق!

اگر تجربه کشورهای دیگر را با نگاه بومی بخوانیم می‌بینیم که برای ایران نیز این مسیر کاملا معنادار است. در حوزه‌هایی مانند صنایع دستی، فرش، پوشاک ایرانی-اسلامی، انیمیشن، بازی‌های رایانه‌ای، موسیقی نواحی، گردشگری فرهنگی، طراحی صنعتی، تولید محتوا و حتی اقتصاد رویدادهای ورزشی و هنری، ظرفیت‌هایی وجود دارد که می‌توانند هم اشتغال جوانان را تقویت کنند و هم به صادرات غیرنفتی کمک کنند. اما تحقق این هدف نیازمند همان چیزی است که مقاله IFC بر آن تأکید می‌کند؛ سرمایه صبورانه، آموزش مهارتی، شتاب‌دهنده‌های تخصصی، دسترسی به بازار و ایجاد اکوسیستم‌های حرفه‌ای.

برای ایران، درس اصلی این است که باید از نگاه “حمایت نمادین از هنر” عبور کرده و به سمت “اقتصاد خلاق سیاست‌گذاری‌شده” حرکت کرد. یعنی جایی که یک طراح لباس در یزد، یک استودیو انیمیشن در قم، یک تیم بازی‌سازی در تهران، یک تولیدکنندۀ محتوای آموزشی در مشهد، یا یک برند صنایع‌دستی در اصفهان علاوه بر اینکه صاحب ایده هستند، به زنجیره‌ای از تأمین‌کننده، بازار، سرمایه، صادرات و اشتغال متصل نیز متصلند.

خلاقیت، شغل می‌آفریند

یک کت دوخته‌شدۀ سفارشی، یک ورزشگاه و یک فیلم پرفروش ممکن است در نگاه اول اشتراک چندانی با یکدیگر نداشته باشند. با اینحال، هر سه به شبکه‌های گسترده‌ای از نیروی کار، تأمین‌کنندگان، کارآفرینان و کسب‌وکارها وابسته‌اند که بسیار فراتر از محصول نهایی امتداد می‌یابند.
صنایع خلاق در سطح جهان سالانه بیش از 2/3 تریلیون دلار درآمد ایجاد می‌کنند، بیش از 200 میلیون نفر را به کار گرفته‌اند و 6/2 درصد از اشتغال جهانی را تشکیل می‌دهند. با وجود این، در بسیاری از بازارهای نوظهور این صنایع علی‌رغم ظرفیت رشدشان همچنان به‌طور چشمگیری با کمبود تأمین مالی مواجه‌اند.
هم‌زمان جهان با چالشی رو به گسترش در زمینه اشتغال روبه‌روست. طی دهه آینده 1/2 میلیارد جوان در کشورهای در حال توسعه به سن کار خواهند رسید و برآورد می‌شود حدود 300 میلیون نفر از آنان مسیر روشنی برای ورود به اشتغال نداشته باشند. صنایع خلاق هم‌اکنون میلیون‌ها جوان و زن را در سراسر جهان به کار گرفته‌اند و تنها در آفریقا، می‌توانند تا سال 2030 در ایجاد 20 میلیون شغل و 200 میلیارد دلار ارزش اقتصادی نقش داشته باشند.
با وجود این ظرفیت، بازارهای نوظهور کمتر از یک درصد از تأمین مالی جهانی اقتصاد خلاق را دریافت می‌کنند.
IFC از نوامبر 2022 نزدیک به یک میلیارد دلار را به صنایع خلاق در بازارهای نوظهور اختصاص داده است. اقدامی که این نهاد را به بزرگ‌ترین سرمایه‌گذار در میان مؤسسات تأمین مالی توسعه‌ای در این بخش تبدیل می‌کند. سبد سرمایه‌گذاری IFC حوزه‌های مد، ورزش و سرگرمی، فیلم، اقتصاد تولیدکنندگان محتوا و فناوری‌های فراگیر را در بر می‌گیرد. این رویکرد بازتاب‌دهنده درک رو به رشدی است که صنایع خلاق را نه فقط دارایی‌های فرهنگی، بلکه کسب‌وکارهایی قابل سرمایه‌گذاری و توانمند در ایجاد اشتغال و پشتیبانی از رشد اقتصادی می‌داند.

پشت هر پوشاک، یک شغل قرار دارد

برای “عایشه آینسو” طراح غنایی و بنیان‌گذار برند Christie Brown، هر پوشاک داستانی را روایت می‌کند که بسیار فراتر از فردی است که آن را بر تن می‌کند. او می‌گوید برای هر چیزی که تولید می‌کنیم باید به دست‌های بسیاری فکر کنید که آن را لمس کرده‌اند. این مفهومی فراتر از یک کت زیبا نیست؛ پای صنعتگران، گلدوزان، خیاطان زن و تولیدکنندگان پارچه باتیک در میان است (باتیک یک هنر و تکنیک سنتی برای نقش‌اندازی روی پارچه است که در آن بخش‌هایی از پارچه را با موم می‌پوشانند تا رنگ به آن قسمت‌ها نفوذ نکند. سپس پارچه را رنگ می‌کنند. با تکرار موم‌گذاری و رنگ‌آمیزی، طرح‌های چندرنگ، پیچیده و خاص ایجاد می‌شود). یادآور می‌شویم که به غیر از خود آن‌ها خانواده‌هایشان نیز بخشی از این داستان‌اند. در سراسر آفریقا، حدود 90 درصد کسب‌وکارهای مد بنگاه‌های کوچک و متوسط هستند. این زنجیره ارزش به‌هم‌پیوسته فرصت‌هایی در تولید، لجستیک، خرده‌فروشی، طراحی و بازاریابی ایجاد می‌کند. با اینحال بسیاری از کسب‌وکارها برای رسیدن به مقیاسی که بتوانند سرمایه جذب کنند با دشواری روبه‌رو هستند.
برای کمک به رفع این چالش، IFC برنامه “قهرمانان مد” برای بنگاه‌های کوچک و متوسط را راه‌اندازی کرد. هدف این برنامه پشتیبانی از 30 کسب‌وکار دارای ظرفیت بالا در حوزه مد، زیبایی و طراحی در سراسر آفریقاست. این حمایت از طریق کمک‌های فنی متناسب با نیاز هر کسب‌وکار و در موارد لازم، فراهم‌سازی فرصت‌های سرمایه‌گذاری صورت می‌گیرد. این برنامه شرکت‌های مستعد را شناسایی می‌کند، نیازهای کسب‌وکاری آن‌ها را ارزیابی می‌نماید، در تدوین مشترک برنامه‌های رشد مشارکت دارد و در حوزه‌هایی چون افزایش مقیاس تولید، قابلیت‌های دیجیتال، گسترش بازار و مدیریت زنجیره تأمین پشتیبانی ارائه می‌دهد.
این ابتکار بر درس‌آموخته‌های یک برنامه آزمایشی پیشین بنا شده است، برنامه‌ای که نشان داد بنگاه‌های خلاق کوچک و متوسط در آفریقا توان دستیابی به رشد تجاری چشمگیر را دارند، اما اغلب در کنار تأمین مالی به مشاوره راهبردی و پشتیبانی عملیاتی نیز نیازمندند.
برای “واندیا گیچورو” بنیان‌گذار و مدیرعامل شرکت Vivo این ترکیب ضروری است. او می‌گوید تولید در آفریقا بخش محوری مأموریت ماست. ما باور داریم که اگر تولید محلی انجام دهید می‌توانید حدود 16 برابر بیشتر شغل ایجاد کنید. او همچنین معتقد است این بخش به حمایت نهادی بیشتری نیاز دارد. به گفته او برای مدت‌های طولانی مردم مد را عرصه‌ای جدی برای سرمایه‌گذاری نمی‌دیدند. برای تحقق این امر دسترسی به دانش، مشاوره و مهارت‌های فنی برای ارتقای کسب‌وکارهایمان علاوه بر دسترسی به منابع مالی دارای اهمیت است.
برای شرکت‌هایی مانند Made For A Woman در ماداگاسکار که با بیش از هزار صنعتگر همکاری دارد و بر زندگی بیش از سه هزار نفر اثر می‌گذارد، رشد مقیاس به معنای خلق فرصت‌هایی است که در سراسر جوامع محلی گسترش می‌یابد.

توسعه مهارت‌ها برای اقتصاد دیجیتال

صنعت فیلم مدرن بسیار فراتر از بازیگران و کارگردانان است. هنرمندان جلوه‌های بصری، مهندسان نرم‌افزار، انیماتورها، تدوین‌گران، مدیران فنی و متخصصان دیجیتال همگی در تولیداتی نقش دارند که بیش از پیش خلاقیت را با فناوری پیشرفته تلفیق می‌کنند. با درک این همگرایی، IFC متعهد شده است تا سقف 75 میلیون دلار در شرکت DNEG، یکی از شرکت‌های پیشرو جهانی در حوزه سرگرمی‌های بصری سرمایه‌گذاری کند. هدف این سرمایه‌گذاری پشتیبانی از گسترش فعالیت‌های DNEG در هند و ایجاد مشاغل مهارتی بیشتر در حوزه جلوه‌های بصری و پویانمایی است.
این تأمین مالی، سرمایه‌گذاری فناورانه، توسعه استودیوها و توسعه نیروی انسانی را پشتیبانی می‌کند و هم‌زمان به افزایش فرصت‌های زنان در صنعتی کمک می‌رساند که همچنان حضور آنان در آن کمتر از حد انتظار است.
“مختار دیوپ” مدیرعامل IFC می‌گوید با پیوندی که دیجیتالی‌شدن میان اقتصادهای بازارهای در حال توسعه و بازارهای جهانی ایجاد می‌کند، سرمایه‌گذاری IFC در محتوای دیجیتال پیشرفته، رقابت‌پذیری بخش‌های جلوه‌های بصری و پویانمایی در هند و فراتر از آن را تقویت خواهد کرد و به گسترش فرصت‌ها برای زنان در حوزه‌ای مردانه کمک می‌کند.
DNEG بیش از 11500 نفر را در سراسر جهان به کار گرفته و در تولید آثاری از جمله Dune، Oppenheimer و The Flash مشارکت داشته است. رشد این شرکت نشان می‌دهد صنایع خلاق چگونه می‌توانند به بازارهای نوظهور کمک کنند تا قابلیت‌های دیجیتال رقابت‌پذیر در سطح جهانی بسازند و در عین حال اشتغال تخصصی ایجاد کنند.
برای کشورهایی با جمعیت جوان و برخوردار از ارتباطات دیجیتال روزافزون، سرمایه‌گذاری در انیمیشن و جلوه‌های بصری در حقیقت سرمایه‌گذاری در اقتصاد دیجیتال گسترده‌تر است.

اقتصاد تولیدکنندگان محتوا، شیوه‌های نوین کار و کسب درآمد

همین همگرایی، اقتصاد رسانه‌ای گسترده‌تر را نیز دگرگون می‌کند. با جابه‌جایی محتوا میان شبکه‌های اجتماعی، کانال‌های پخش برخط و محیط‌های فراگیر، مرز میان شرکت‌های رسانه‌ای و تولیدکنندگان محتوا روزبه‌روز کم‌رنگ‌تر می‌شود. از نگاه IFC فناوری‌ها و پلتفرم‌های متمرکز بر تولیدکنندگان محتوا می‌توانند به تولیدکنندگان فردی و تیم‌های کوچک تولید کمک کنند تا با کارایی بیشتری تولید کنند، به مخاطبان بزرگ‌تری برسند و از آثار خود درآمدزایی کنند. این امر پیوندهای تازه‌ای با تقاضای محلی و جهانی ایجاد می‌کند. هم‌زمان صنایع خلاق و فرهنگی مسیری امیدبخش برای اشتغال جوانان به شمار می‌روند.
شرکت VUZ یک پلتفرم محتوای فراگیر که توسط “خالد زعتره” کارآفرین اردنی تأسیس شده است، محتوای ورزشی، سرگرمی و آموزشی تولیدکنندگان محتوا را در قالب واقعیت افزوده (Augmented Reality)، ویدئوی 360 درجه و واقعیت مجازی تولید، توزیع و درآمدزایی می‌کند. این پلتفرم هر ماه به بیش از 1/2 میلیون کاربر فعال دسترسی دارد که دو سوم آن‌ها در بازارهای نوظهور مستقر هستند. VUZ همچنین در زمینه محتوای فراگیر انحصاری با نهادهایی مانند LaLiga ، Serie A و Professional Fighters League همکاری دارد.
سرمایه‌گذاری 5 میلیون دلاری IFC در VUZ برای کمک به گسترش تولید محتوای اصلی، افزایش دامنه فعالیت پلتفرم در شمال آفریقا، آسیای جنوب شرقی و شرق آسیا و ایجاد فرصت‌های درآمدی بیشتر برای خلاقان جوان طراحی شده است. این سرمایه‌گذاری با خدمات مشاوره‌ای تکمیل می‌شود که هدف آن کمک به زنان تولیدکننده محتوا برای ساختن مخاطب، تقویت درآمدزایی و حضور مؤثر در بازار رسانه دیجیتال است. بازاری که همچنان برای بسیاری از تولیدکنندگان محتوا دشوار و کم‌دسترس باقی مانده است.
خالد زعتره بنیان‌گذار و مدیرعامل VUZ می‌گوید همکاری با IFC یک نقطه عطف مهم برای ماست، زیرا در حال گسترش اثرگذاری خود در بازارهای نوظهور هستیم. این حمایت به تولیدکنندگان بیشتری در آفریقا و آسیا امکان می‌دهد کسب‌وکارهای پایدار بسازند و با مخاطبان گسترده‌تری ارتباط برقرار کنند.

ساخت نواحی اقتصادی پیرامون سرگرمی

یک ورزشگاه در روز مسابقه بسیار فراتر از محلی برای تماشای یک بازی است. ورزشگاه به نقطه گردهمایی هواداران، خانواده‌ها، موسیقی‌دانان، فروشندگان غذا، کارکنان امنیتی، پخش‌کنندگان رسانه‌ای و صدها کسب‌وکار کوچک تبدیل می‌شود که به برگزاری رویداد کمک می‌کنند.
در سراسر آفریقا این فعالیت‌ها یک فرصت اقتصادی رو به رشد ایجاد کرده‌اند. ارزش اقتصاد ورزش این قاره هم‌اکنون 12 میلیارد دلار برآورد می‌شود و می‌تواند تا سال 2035 از 20 میلیارد دلار فراتر رود. اقتصادی که در مهمان‌پذیری، گردشگری، خرده‌فروشی، رسانه و سرگرمی نیز علاوه بر زمین مسابقه اشتغال ایجاد می‌کند.
“ماسای اوجیری” هم‌بنیان‌گذار گروه Zaria می‌گوید هرچند اقتصاد ورزش و سرگرمی در آفریقا در حال شکوفایی است، اما به زیرساختی متناسب با آن نیاز داریم. هنگامی که با شرکای مناسب زیربنای درست ایجاد گردد اتفاق‌های خارق‌العاده رخ می‌دهد. این نواحی هزاران شغل ایجاد می‌کنند، کسب‌وکارهای محلی را توانمند می‌سازند و به کانون‌هایی تبدیل می‌شوند که فرهنگ و استعداد آفریقایی در آن‌ها شکوفا می‌شود.
این چشم‌انداز مبنای همکاری IFC با گروه Zaria برای توسعه نواحی ورزش و سرگرمی در کیگالی و نایروبی است. هدف، ساخت سالن‌ها یا ورزشگاه‌های منفرد نیست، بلکه ایجاد مقصدهایی است که ورزش، فرهنگ، کسب‌وکار و جامعه را گرد هم آورد و سرمایه‌گذاری بخش خصوصی را جذب کند.
پیش‌بینی می‌شود پروژه نایروبی به تنهایی حدود 3500 شغل ساختمانی، بیش از 1000 شغل دائمی و ده‌ها هزار شغل مرتبط با رویدادها ایجاد کند و در عین حال از گردشگری و کسب‌وکارهای محلی پشتیبانی نماید. انتظار می‌رود سرمایه‌گذاری سهامی برنامه‌ریزی‌شده IFC تا سقف 18 میلیون دلار، به جذب تا سقف 100 میلیون دلار سرمایه سهامی اضافی و حدود 70 میلیون دلار تأمین مالی بدهی کمک کند.
مختار دیوپ مدیرعامل IFC این سرمایه‌گذاری را بازتاب‌دهنده نقش گسترده‌تر صنایع خلاق در توسعه می‌داند. او می‌گوید صنایع خلاق آفریقا در حال تبدیل شدن به موتورهای مهم اشتغال، مهارت‌آموزی و فراگیری اقتصادی هستند. بخش‌هایی مانند ورزش و سرگرمی هم‌اکنون میلیون‌ها نفر را در جهان به کار گرفته‌اند و به‌ویژه برای جوانان و زنان، مسیرهای ورودی در دسترسی به اقتصاد رسمی فراهم می‌کنند.

ایجاد بسترهای لازم برای رشد

“آمنا” یک طراح مد در فری‌تاون سیرالئون است. هنگامی که او برند Amena’s Couture را برای تولید پوشاک معاصر سیرالئونی برای زنان و مردان راه‌اندازی کرد، مشکلش کمبود استعداد یا تقاضا نبود. آنچه نداشت، زیرساخت کسب‌وکاری لازم برای رشد بود؛ ثبت رسمی، نظام‌های مالی، ارتباط با تأمین‌کنندگان و دانش لازم درباره اینکه کسب‌وکارهایی مانند کسب‌وکار او چگونه در مقیاس بزرگ فعالیت می‌کنند. او این موارد را از طریق برنامه CreatiFi بانک جهانی به دست آورد. برنامه‌ای که یک ارزیابی ملی از اقتصاد خلاق را با یک شتاب‌دهنده کسب‌وکار متمرکز بر زنان پیوند می‌داد. آمنا طی سه ماه فرایند ثبت رسمی کسب‌وکارش را تکمیل کرد، مدیریت مالی خود را تقویت نمود و به رویداد تبادل CreatiFi در لاگوس رفت. جایی که با تأمین‌کنندگان قابل‌اعتماد آشنا شد و برای نخستین‌بار تولید در مقیاس بزرگ را از نزدیک دید. او شش ماه بعد تعداد اعضای تیم خود را از پنج نفر به یازده نفر، یعنی بیش از دو برابر افزایش داد و درآمدش 37 درصد رشد کرد.
در میان گروه 24 نفره کارآفرینان حاضر در این دوره، همه کسب‌وکارها رسمی شدند. 60 درصد ارتباطات جدیدی با خریداران یا تأمین‌کنندگان برقرار کردند و این برنامه 30 شغل مستقیم ایجاد کرد. این الگو به‌گونه‌ای طراحی شده که قابل تکرار باشد. بانک جهانی یک “راهنمای شتاب‌دهنده” و یک “ابزار ارزیابی” تهیه کرده است تا دولت‌ها و شرکای توسعه بتوانند این رویکرد را در کشورهای مختلف و زیربخش‌های گوناگون صنایع خلاق بومی‌سازی کنند.

سرمایه از شواهد پیروی می‌کند

شرکت “آنیا” از یک ایده آغاز شد. شرکت خلاق پشت رویداد Visa for Music هر سال 20 هزار شرکت‌کننده و بیش از 1200 فعال حرفه‌ای صنعت موسیقی را به مراکش جذب می‌کند. این مجموعه فعالیت خود را نه با سرمایه‌گذاران و نه با زیرساخت آغاز کرد. بنیان‌گذاران آن از طریق حمایت ساختاریافته در فرایند رشد و پرورش کسب‌وکار، مدل کسب‌وکارشان را بازطراحی کردند و اکنون چیزی ساخته‌اند که در مقیاس قاره‌ای رقابت می‌کند. آنچه این مسیر را ممکن ساخت بازاری بود که از ساختار کافی برای پشتیبانی از چنین فعالیتی برخوردار بود.
در مراکش ایجاد این ساختار مستلزم شواهدی بود که هنوز وجود نداشت. IFC با نهادهای ملی همکاری کرد تا نخستین ارزیابی جامع از صنایع فرهنگی و خلاق این کشور را تهیه کند. این بخش در سال 2023 بیش از 116 هزار نفر را به کار گرفته بود، رقمی بیشتر از بخش مراقبت‌های بهداشتی و خدمات مالی. با اینحال کمتر از نیم درصد کل اعتبارهای تجاری را دریافت می‌کرد. زنان 34 درصد مشاغل این بخش را در اختیار دارند، رقمی به‌مراتب بالاتر از میانگین ملی. با وجود این، آنان تقریبا هیچ دسترسی به منابع مالی لازم برای توسعه کسب‌وکارهای خود ندارند. این ارزیابی برای نخستین‌بار این تصویر را آشکار و قابل مشاهده کرد. سرمایه از شواهد پیروی می‌کند و در مراکش اکنون این شواهد وجود دارد.
“نیلا تازی” بنیان‌گذار و رئیس افتخاری فدراسیون صنایع فرهنگی و خلاق مراکش می‌گوید، پشت هر استعداد شغل‌هایی قرار دارند. اکنون زمان آن است که جسور باشیم و این حوزه را در اولویت قرار دهیم.

چشم‌انداز آینده

در اقتصادهای توسعه‌یافته صنایع خلاق تا 7/3 درصد تولید ناخالص داخلی سهم دارند. در بسیاری از بازارهای نوظهور این رقم تنها حدود 0/5 درصد است. صنایع خلاق می‌توانند تا سال 2030، 10 درصد از تولید ناخالص داخلی جهان را به خود اختصاص دهند. بازارهای نوظهور در جست‌وجوی پیشران‌های تازه رشد هستند و بخش‌هایی مانند مد، ورزش، موسیقی و فیلم نشان می‌دهند که سرمایه‌گذاری در خلاقیت چگونه می‌تواند اشتغال ایجاد کند، کسب‌وکارهای محلی را تقویت نماید و فرصت‌های اقتصادی را گسترش دهد.
تجربه‌هایی که IFC تاکنون کسب کرده یک نتیجه روشن برای آن‌ها دارد که هدف باید ساختن صنایع و بازارهایی باشد که از طریق سرمایه صبورانه، کمک‌های فنی و مشارکت‌های بلندمدت، در مقیاس وسیع اشتغال ایجاد می‌کنند. حمایت از تعداد بیشتری از خلاقان به تنهایی کافی نیست.