آتش‌خاموش‌کن‌ها (Fire-tamers) درمانگران سنتی و عمدتاً روستایی در فرانسه‌اند که برای سوختگی، زونا، التهاب و درد از روش‌هایی مانند دعا، دمیدن و قرار دادن دست بالای محل آسیب استفاده می‌کنند. آنها معمولاً مدرک یا مجوز رسمی ندارند و توانایی خود را از نسل‌های قبل دریافت یا از فردی سالخورده آموخته‌اند.
نکته جالب این است که این سنت کاملاً بیرون از پزشکی مدرن قرار ندارد. در برخی بیمارستان‌های فرانسه، به‌خصوص بخش‌های سوختگی و انکولوژی، بیماران با اطلاع کارکنان درمانی از آتش‌خاموش‌کن‌ها کمک می‌گیرند. با این حال، این روش نباید جایگزین درمان پزشکی شود. حتی بسیاری از خود آتش‌خاموش‌کن‌ها نیز چنین ادعایی ندارند.
از دید پزشکی مبتنی بر شواهد، بخشی از اثر احتمالی این روش می‌تواند با اثر دارونما، کاهش اضطراب، انتظار، رابطه درمانگر و بیمار و احساس امنیت توضیح داده شود. بنابراین مسئله این است که حضور، توجه و باور چگونه می‌تواند تجربه درد و بیماری را تغییر دهد.
مفهوم «آتش» نیز برای آتش‌خاموش‌کن‌ها استعاری است: گرما، قرمزی، سوزش و التهاب. آنها نمی‌خواهند آتش را نابود کنند، می‌خواهند آن را رام و متعادل کنند.
در نهایت، داستان آتش‌خاموش‌کن‌ها بیش از آنکه درباره اثبات یک روش درمانی باشد، درباره مرز میان علم، باور و مراقبت است. پزشکی مدرن می‌تواند بیماری را با فناوری و دارو درمان کند، اما بیمار همچنان به کسی نیاز دارد که دردش را ببیند، به او گوش دهد و احساس امنیت دهد.
شاید راز ماندگاری آتش‌خاموش‌کن‌ها همین باشد:
آنها شاید نتوانند آتش بیماری را خاموش کنند، اما می‌دانند چگونه کنار انسانی بایستند که در میان درد و ترس، نیاز دارد تنها نماند.

آیا آتش‌خاموش‌کن‌ها فقط در فرانسه وجود دارند؟

نزدیک‌ترین نمونه مستند به سنت فرانسوی، در سوئیس دیده می‌شود. جایی که به این افراد faiseurs de secret، یعنی “رازداران” یا “رازسازان”، گفته می‌شود. آنها فرمول‌ها یا دعاهایی را که نسل‌به‌نسل منتقل شده‌اند، برای سوختگی، خونریزی، زگیل، مشکلات پوستی و درد به کار می‌برند. حتی در برخی بیمارستان‌های سوئیس شماره تلفن این افراد در اختیار بیماران قرار می‌گیرد و گاهی پزشکان نیز آنها را برای کاهش درد یا عوارض پرتودرمانی پیشنهاد می‌کنند.

این سنت در بخش‌هایی از ایتالیا و دیگر مناطق اروپا نیز با شکل‌ها و نام‌های متفاوت وجود دارد. بنابراین با یک پدیده صرفاً فرانسوی مواجه نیستیم، بلکه با گونه‌ای از طب عامیانه و درمان آیینی اروپایی روبه‌رو هستیم.

آتش‌خاموش‌کن‌ها در ایران

مدارک معتبر و مشخصی نیست که نشان دهد در ایران سنتی دقیقاً معادل «coupeur de feu» فرانسوی وجود دارد. یعنی فردی که به‌طور سنتی و مشخصاً “آتش” سوختگی را با دست، دعا و… “قطع” کند. اما ایران سنت‌های بسیار قدیمی و گسترده‌ای از درمان‌های مردمی و آیینی دارد. در طب سنتی ایران، سوختگی از دیرباز موضوع درمان بوده و منابع پزشکی ایرانی استفاده از گیاهان و مواد طبیعی را برای آن ثبت کرده‌اند. پژوهش‌های معاصر نیز تعداد زیادی از این درمان‌های گیاهی را از متون پزشکی ایرانی استخراج کرده‌اند. از سوی دیگر، دعا و آیین نیز در فرهنگ عامه ایران بخشی از مواجهه با بیماری بوده‌اند. برای مثال، در یک مطالعه بالینی در ایران، تأثیر دعا بر درد و اضطراب بیماران بستری در بخش سوختگی نیز به‌صورت تجربی بررسی شده است. حتی آیین‌هایی مانند اسفند دود کردن برای رفع چشم‌زخم نشان می‌دهند که در فرهنگ عامه ایران، عمل آیینی می‌تواند با مفهوم حفاظت از سلامت و دفع آسیب پیوند بخورد و این دانش نیز گاه از مادر به فرزند منتقل شده است. اما اینها را نباید با “آتش‌خاموش‌کنی” یکی دانست. در ایران دایره اعتقادات نسبت به کاهش درد و موضوع شفا بسیار گسترده است که در یادداشت دیگر به آن خواهیم پرداخت.